صفحه اصلی | فرم درخواست / ثبت شکایات | پیش فاکتور | مدیریت پنل پیامکی | همکاری با ما | ورود / ثبت نام فانوشت

رحمت و وحدت و مودّت پایه‌های سیره نبوی




رحمت و وحدت و مودّت پایه‌های سیره نبوی





ایشان در همه ابعاد زندگی با چهره‌ای شادان و کلامی دلاویز با حوادث برخورد می‌کرد. در واقع یکی از شاخصه‌های پراهمیت در گسترش شگفت‌انگیز دین مبین اسلام، اخلاق نیک و کلام زیبا و پرجاذبه پیامبر اکرم(ص) با انسان‌ها بود. نرمش و اخلاق نیک، هدیه الهی به پیامبر بود تا ایشان را به پیشوایی مردمدار بدل کند. در سیره عملی پیامبر(ص) صدها نمونه از اخلاق نیک و زیبا وجود دارد که هر کدام نشانگر قطره‌ای از اقیانوس عظیم حسن‌خلق آن حضرت است و همین حسن اخلاق، عامل وحدت بین مردم آن دوره بود؛ وحدتی که امروز، جامعه اسلامی به آن تشنه است. در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مسعود آذربایجانی، استاد اخلاق اسلامی و مدیر مرکز تخصصی اخلاق حوزه‌علمیه قم، بخشی از زندگانی پیامبر اکرم(ص) در راستای ایجاد وحدت بین مسلمانان و کاهش تفرقه را مرور کردیم.

  • شما مطالعات گسترده‌ای در رابطه با ویژگی‌های خاص اخلاقی پیامبر اسلام(ص) انجام داده‌اید. به‌نظر شما کدام‌یک از ابعاد اخلاقی پیامبر در مسیری که ایشان برای تبلیغ دین و اتحاد مومنین انتخاب کرده بودند بیشتر به چشم می‌آمد و تأثیرگذارتر بود؟

ویژگی‌های اخلاقی پیامبر بسیار وسیع بود. من اینجا فقط به برخی از خصوصیات ایشان که بر اتحاد مردم اثرگذار بود و اقداماتی که برای مقابله با عوامل اختلاف داشتند، اشاره می‌کنم. یکی از این خصوصیات زمانی بروز پیدا کرد که حضرت به مدینه آمدند و دو کار انجام دادند که تأثیر شگرفی در ایجاد وحدت بین مردم داشت؛ یکی رفع اختلاف بین دو قبیله بزرگ «اوس» و «خزرج» بود؛ دو‌قبیله‌ای که در شهر یثرب ساکن بودند و حدود ۱۰۰سال با هم جنگ داشتند. پیامبر زمینه‌های اتحاد را بین آنها به‌وجود آورد و مشکلاتشان حل شد. این یک نشانه از دوری افراد از اختلاف بود که در سیره عملی پیامبر(ص) دیده می‌شد. نکته دوم هم ایجاد ایمان و اخوت بین مردم بود و برای آن آیه‌ای نازل شد چون بین مهاجرین و انصار هم اختلافاتی وجود داشت. مهاجرین افرادی بودند که از مکه به سمت مدینه آمده بودند و انصار، یاران پیامبر در مدینه بودند. زمینه دیگری که می‌توانست بین مردم اختلاف ایجاد کند کسانی بودند که از مکه به مدینه آمده بودند و ممکن بود که مردم مدینه به آنها بی‌اعتنایی کنند و احترام لازم را برایشان قائل نشوند یا از نظر آذوقه و امکانات در مضیقه‌شان بگذارند. پیامبر اکرم(ص) برای ایجاد وحدت، طرح هوشمندانه پیمان اخوت و برادری بین مهاجرین و انصار را اجرا کردند. پیامبر فرمودند هر برادر انصاری، یکی از مهاجرین را در آغوش بگیرد و با هم پیمان اخوت ببندند و امکاناتشان را بین هم به‌صورت مساوی تقسیم کنند تا در ثواب یکدیگر شریک شوند. این دو مورد از سیره عملی پیامبر در ایجاد اتحاد بین یاران بود و از این موارد بسیار زیاد در طول عمر مبارک ایشان دیده می‌شود.

  • به موضوع آیات قرآن‌کریم هم در این رابطه اشاره کردید که برای اتحاد مسلمانان نازل شده است. می‌توانید بخشی از این آیات را روایت کنید.

این آیات را به ۲ دسته می‌توان تقسیم کرد؛ دسته اول آیات و واژگانی هستند که اتحاد بین مردم را ترغیب و تشویق می‌کنند. یکی از این واژه‌ها «الفت» به‌معنای انس‌گرفتن است که در قرآن بسیار بر آن تأکید شده است. در زمان پیامبر، اقوام اختلافات زیادی باهم داشتند و بر سر کوچک‌ترین بهانه، به جان هم می‌افتادند و بین‌شان جنگ در می‌گرفت. خداوند در آیه ۱۰۳سوره «آل‌عمران» می‌فرماید: یادتان بیاید که شما با هم دشمن بودید، به‌واسطه حضور پیامبر در میان دل‌های شما «الفت» برقرار کردیم و به‌واسطه این نعمت با هم برادر شدید. در جای دیگر خداوند به پیامبرش اشاره می‌کند: این کار من بوده که بین اینها الفت برقرار شده است. خداوند در سوره «قریش» هم می‌گوید که برای الفت گرفتن قوم قریش هنگام کوچ زمستانی و تابستانی، خداوند فیل‌سواران را نابود کرد و این قوم را امنیت بخشید. خداوند به این شکل زمینه‌های الفت را در بین آنها ایجاد کرد.

  • حتی گاهی در قرآن‌کریم به موضوع صلح هم از جهت اتحاد میان مومنین اشاراتی شده است، درست است؟

بله. اصلا محور دومی که می‌خواستم اشاره کنم در همین رابطه بود، یعنی ایجاد صلح، مسالمت و سازش در سیره نبوی که این هم به دستور خداوند بزرگ بود. خداوند در آیه ۶۱سوره انفال به پیامبر می‌فرماید: اگر آنها به صلح گرویدند تو هم با آنها به سمت صلح برو و توکل بر خداوند کن. در آیه دیگری نیز می‌فرماید: اگر دو گروه از مومنین با هم قصد جنگ داشتند پیامبر باید بین آنها صلح ایجاد کند. اگر یکی از آنها تعدی کرد با آن که تعدی کرده، مقابله کنید تا به فرمان خدا برگردد و اگر به فرمان خدا برگشت با آنها به عدالت رفتار کنید. قرآن کریم بر همین مسئله در بعد خانوادگی هم تأکید دارد که اگر دو نفر با هم اختلاف داشتند باید راه صلح و سازش را در پیش بگیرند که در آیه ۱۲۵سوره نساء بر آن تأکید شده که یکی از مفاهیم و زمینه‌های اتحاد را در آن تعریف می‌کنند. مفهوم دیگری هم که در قرآن برای ایجاد اتحاد بر آن تأکید شده، «عدالت» است. وقتی که ظلم و ستمگری در برابر عدالت باشد مردم نمی‌توانند تحمل کنند و موجب اختلاف بین آنها و قیام‌شان می‌شود. اجرای عدالت زمینه‌ساز اتحاد و سازگاری است، پروردگار در آیه ۸سوره مائده می‌فرماید: باید برای خدا، به عدل و داد برخیزید و نباید دشمنی گروهی از شما، دیگران را بر آن بدارد که عدالت نکنید. همچنین در جای دیگری اشاره می‌کند: خداوند به شما فرمان می‌دهد امانت‌ها را به صاحبشان برگردانید. وقتی می‌خواهید میان مردم داوری کنید، عدالت و دادگری باعث می‌شود که مردم با هم الفت گرفته و اتحاد بیشتری داشته باشند. حتی یکی دیگر از مفاهیمی که باعث ایجاد اتحاد در بین مسلمانان می‌شود نیکی و احسان است که می‌تواند زمینه الفت و اتحاد را ایجاد کند و پیامبر با دستور خدا این موضوع را با هدف ایجاد اتحاد بین مومنین به‌خوبی تبلیغ کرد و ترویج داد. شما فرض کنید که وقتی فردی به همسایه خودش یا به همکارش، آنقدری که به خانواده‌اش نیکی می‌کند، نیکی کند، زمینه‌های وحدت و اتحاد شکل می‌گیرد. خداوند در آیات ۷ و ۸ سوره ممتحنه می‌فرماید: کشورهای دیگر هم اگر با شما سرجنگ نداشتند و شما را از کشورتان بیرون نکردند با آنها هم باید با نیکی و به عدالت رفتار کنید. خیلی روشن است که دیدگاه قرآن این است که این نیکی حتی نسبت به کشورهای دیگر، عامل بازدارنده از جنگ و خونریزی است. البته اگر کشوری اقدام به جنگ علیه ما بکند برای مقابله با این تجاوز باید بایستیم.

  • یکی از مصایبی که پیامبر(ص) در راه اتحاد مسلمانان داشتند، شایعه‌پراکنی بود. ایشان چطور با این موضوع مقابله کردند؟

خب ببینید وقتی اخبار از منابع معتبر به‌دست مخاطبان نرسد، شایعه ایجاد می‌شود و رواج می‌یابد. مردم نیاز به اطلاعات دارند و اگر این اطلاعات را از منابع معتبر و موثق به‌دست نیاورند زمینه شیوع شایعه به‌وجود می‌آید. راه‌حل مقابله هم این است که در مواردی که نیاز به آگاهی است به‌موقع اطلاعات درست را منتشر کنیم، ضمن اینکه منابع معتبر امروز در دسترس همگان هست و می‌توانیم پیش از اینکه اطلاعات نادرست و غلط به‌دست افراد برسد، اطلاعات صحیح را انتشار دهیم و پیامبر در این مسیر با مردم و مسلمانان مشورت می‌کردند و خودشان را بیشتر در معرض دید قرار می‌دادند تا خودشان مسائل شایعه‌ساز و عوامل آن را شناسایی کنند و از بین ببرند. همانطور که خداوند در قرآن می‌فرماید؛ اگر به جای اینکه با هم گفت‌وگو کنید با دشنام و ناسزا یکدیگر را خطاب کنید، زمینه‌های اختلاف را ایجاد کرده و دامن می‌زنید. در قرآن، در آیات مختلفی به این مسئله اشاره شده است. فراموش نکنید که شیطان هم شایعه‌ساز است. به همین دلیل یکی دیگر از مواردی که به ما کمک می‌کند تا بفهمیم سیره پیامبر(ص) بر مبنای رحمت و وحدت بوده این است که قرآن، شیطان را موجودی معرفی می‌کند که می‌خواهد بین انسان‌ها، اختلاف ایجاد کند؛ مثلا در مورد شراب و قمار، قرآن می‌فرماید که شیطان می‌خواهد با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا باز دارد. در آیه دیگری خداوند می‌فرماید: به بندگانم بگو سخنانی که بهتر و زیباتر هست را به هم بگویند چون شیطان، می‌خواهد میانه شما را بر هم بزند و شیطان دشمن آشکاری برای شماست. وقتی قرآن، ملاک اختلاف را شیطان می‌داند پس هر کسی بخواهد بین مسلمانان اختلاف ایجاد کند یا بین اقشار و اقوام مسلمانان و بین شیعه و سنی تفرفه بیندازد، مخالف سیره نبوی عمل کرده و در مسیر شیطان قدم برداشته است.

  • پیامبر گرامی اسلام از موضوعات اجتماعی و خانوادگی هم در جهت اتحاد بهره می‌بردند. لطفا این موضوع را هم کمی تحلیل کنید.

ببینید پیامبر روش‌هایی برای مقابله با خودبرتری‌بینی‌های بین اقوام و قبایل آن دوره داشتند. یکی از روش‌های جالب پیامبر این بود که ازدواج را بین اقوام مختلف آن دوره ترویج کردند؛ مثلا می‌گفتند برو از فلان قبیله، دختر بگیر. حضرت این اقدام را می‌کردند تا ارتباط بین قبایل مختلف ایجاد و تقویت شود، اختلافات کاهش یابد و نسبت به هم شناخت بیشتری پیدا کنند. خداوند در قرآن تأکید می‌کند؛ ما شما را شعبه‌ها و قبایل مختلفی قرار دادیم تا هم را بشناسید. اگر همه را در یک قبیله قرار می‌دادیم به این شناخت نمی‌رسیدید. اقوام مختلف، زمینه‌های شناخت از یکدیگر را بیشتر فراهم می‌کنند تا به سراغ هم بروند و با هم گفت‌وگو کنند. پیامبر سعی داشتند با پیوندهای سببی، این اختلافات را کمتر کنند. یکی دیگر از روش‌ها این بود که خود پیامبر میان اقوام مختلف می‌رفتند و برایشان مسجد می‌ساختند، در بین آنها تبلیغ می‌کردند تا زمینه‌های ارتباطی وسیع‌تر شود. مبلغینی را می‌فرستادند که به قسمت‌های مختلف بروند تا ارتباط بین قبایل حفظ شود. مبارزه با فخرفروشی‌ها و برتری‌های قومی از دیگر اقدامات پیامبر بود. آن زمان سفیدپوست بر سیاهپوست یا قریش بر غیرقریش، احساس برتری می‌کرد و پیامبر در گفتارشان آنها را از این رفتار نهی و به‌صورت عملی هم با آن مخالفت می‌کردند. یکی از غلامان سیاه آن دوره می‌خواست ازدواج کند، در این‌باره با حضرت صحبت کرد. ایشان با یکی از اصحابش حرف زد تا دختر او را برای این غلام، خواستگاری کند. او هم به‌دلیل ایمان، این غلام را پذیرفت و اگر جز ایمانش بود، غیرممکن بود که فاصله طبقاتی اجازه بدهد که این ازدواج سر بگیرد چون نگاه‌های مبتنی بر تصورات قالبی و کلیشه‌ای این اجازه را نمی‌داد.

  • برای اینکه چهره پیامبر را به‌عنوان چهره جهانی محبت، رحمت و وحدت در جهان معرفی کنیم چه مسئولیت‌هایی بر عهده ماست؟

دشمنان به شیوه‌های مختلف، اسلام‌هراسی را ایجاد کرده چون از گرایش مردمانشان به اسلام می‌ترسند و نمی‌خواهند این اتفاق بیفتد. ما به جای اینکه مثلا مسیحیت‌هراسی بکنیم یا مواجهه منفی به این ماجرا داشته باشیم باید چهره واقعی پیامبر اسلام را معرفی کنیم. معرفی پیامبر و سیره ایشان که منبع مهر و محبت هستند باید به شیوه‌های مختلف گسترش یابد و به گوش مردمانی که تشنه این معارف هستند اما گوش‌شان از اخبار منفی و دروغ پر شده، برسد. شیوه دیگر برای نمایش چهره رحمت و مودت پیامبر(ص) این است که آیاتی که در آن جنبه مهر، محبت و رحمت دارد نشر دهیم. بسیاری از آیات قرآن، مسلمانان را به رحمت، صلح، عدالت و مسالمت دعوت می‌کند. البته آیاتی هم هست که به‌دلیل جنگ‌های پیامبر دعوت به جهاد و جنگ دارد. همچنین روش و سیره پیامبر مهربانی با مخالفانشان هم شنیدنی است. ایشان در زمان خودشان «صلح حدیبیه» را داشتند. زمانی که مکه فتح و سپاه اسلام پیروز می‌شود، پیامبر خانه رئیس دشمنانشان یعنی ابوسفیان را خانه امن قرار می‌دهند تا همه آنجا بروند. برخلاف کسانی که شعار می‌دادند و می‌گفتند که امروز روز جنگ و خونریزی است، یعنی یوم‌الملحمه، پیامبر فرمودند که یوم‌المرحمه است، یعنی روز رحمت است. این سیره پیامبر مهر است و باید به مردم جهان نشان داده و برجسته شود. باید روش اصلی قرآن و پیامبر را با کسانی که به اسم اسلام کارهایی می‌کردند از هم تفکیک کنیم. ترویج آیات صلح و سازش و سیره مهرجوی پیامبر، روشی است تا از برخی اتهامات و نسبت‌هایی که به اسلام زده می‌شود، جلوگیری شود. به‌نظر من از مفاهیم دیگری که باعث می‌شود زمینه‌های اتحاد بین مومنین بیشتر شود، عفو است. خداوند به پیامبر می‌فرماید: شنونده و گوش‌دهنده خوبی باشید، از هم سپاسگزاری کنید و نسبت به هم عفو و بخشش داشته باشید. در مقابل، واژگان و گزاره‌هایی هست که زمینه‌ساز اختلاف و جنگ می‌شود. خداوند در قرآن، مسلمانان را از این امر بر حذر می‌دارد، سیره پیامبر بر همین اساس است. یکی از آن مفاهیم، نزاع و ناسازگاری است؛ یعنی سعی کنید که نزاع و کشمکش بین شما نباشد. این باعث می‌شود که عزت و شوکت شما از بین برود چون یکی از زمینه‌های اختلاف است.

  • تصورات قالبی را دور بریزیم

عوامل ایجاد تفرقه بین مسلمانان از نگاه روانشناسی

حجت‌الاسلام آذربایجانی می‌گوید: «طبق آنچه تحقیقات روانشناسی اجتماعی نشان می‌دهد و روی آن کار پژوهشی شده، چند عامل است که زمینه‌های تفرقه را تشدید می‌کند. یکی از آنها، تصورات قالبی و کلیشه‌ای است چرا که فرقه‌های مختلف، نسبت به هم پیش‌داوری‌هایی دارند. این پیش‌داوری اگر به‌صورت یک الگوی مسلط در ذهن افراد در بیاید به آن «تصورات قالبی» می‌گویند؛ مثلا در ایران که قومیت‌های مختلفی داریم فارس‌ها نسبت به ترک‌ها و عرب‌ها یا ترک‌ها نسبت به لرها و دیگر اقوام یا مذاهب شیعه و سنی درباره هم پیش‌داوری‌ها و تصورات قالبی دارند که این یکی از عوامل مهم اختلاف است. الان ثابت شده که راه‌حل این موضوع توسعه تماس اجتماعی و حضوری این افراد یا گروه‌ها با هم است چون با به‌دست‌آوردن اطلاعات دقیق و درست می‌توان این تصورات را از بین برد؛ مثلا برادران اهل سنت نسبت به شیعیان ممکن است تصوراتی داشته باشند و نسبت‌هایی را به آنها بدهند. یکی از مواردی که خود من با آن مواجه شدم این است که برخی از برادران سنی می‌گویند شما بعد از نماز، ۳ مرتبه می‌گویید خان‌الامین… یعنی اینکه جبرائیل در ابلاغ وحی خیانت کرد و به جای اینکه پیامبری را به حضرت علی(ع) بدهد به حضرت محمد(ص) داده است. بین برخی از اهل سنت، چنین مطلب بی‌اساسی وجود دارد که این باعث یک تصور قالبی می‌شود اما اگر با برادران شیعه خودشان مواجه بشوند می‌بینند که بعد از پایان نماز ۳ مرتبه می‌گویند ‌الله اکبر… پس این تماس‌های اجتماعی، پیش‌داوری‌ها و تصورات قالبی را برطرف می‌کند. به همین دلیل حج از زمینه‌های ایجاد اتحاد بین مسلمانان است».

  • هنوز دشمن‌شناس نشده‌ایم

«چرا هنوز اتحاد مسلمانان شکل نگرفته است؟»؛ حجت‌الاسلام و المسلمین آذربایجانی پاسخ این پرسش را می‌دهد

از عوامل اختلافات قبیله‌ای در دوره پیامبر، عدم‌شناخت و ناآگاهی بوده. چرا امروز که در عصر ارتباطات و اطلاعات به‌سر می‌بریم هنوز اختلافات قومی و مذهبی وجود دارد؟ حجت‌الاسلام والمسلمین آذربایجانی در پاسخ به این سوال می‌گوید:«از نظر من ۳عامل جهالت خودی‌ها، تلاش‌های دشمن برای ایجاد تفرقه و ضعف اخلاقی به‌عنوان زمینه‌های اختلاف مطرح هستند. یکی از عوامل مهم در این باره، جهل خودی‌هاست؛ مثلا شیعیان وقتی فکر می‌کنند که اهل سنت درباره آنها چطور فکر و عمل می‌کنند! تصورات خودشان را غالب بر واقعیت می‌کنند درحالی‌که باید با کارهای فرهنگی و رسانه‌ای برای آگاهی‌بخشی تلاش شود تا این جهل‌ها از بین برود. دوم اینکه در همه زمان‌ها، دشمن از ایجاد اختلاف و تفرقه سود می‌برد. اگر مسلمانان با هم متحد می‌شدند داعش به‌وجود نمی‌آمد و کشورهای دیگر نمی‌توانستند منافع کشورهای مسلمان را به راحتی چپاول کنند.

با ایجاد اختلاف، دشمن سود می‌برد. سیاست انگلیسی می‌گوید تفرقه بینداز و حکومت کن؛ وقتی بین شیعیان، شیعه انگلیسی ایجاد می‌کنند و به یک روحانی امکانات ویژه می‌دهند که از پایگاه لندن و انگلستان، چندین شبکه داشته باشد و شبانه‌روز بین شیعیان تفرقه ایجاد کند یا به اهل سنت اهانت کند. دشمن بهترین راهکار را ایجاد تفرقه دیده است. البته مسائل اخلاقی هم در ایجاد اختلاف بی‌تأثیر نبوده است مثلا تمسخر کردن، عیب‌جویی، القاب زشت و دشنام دادن مواردی است که در قرآن به‌عنوان کاستی‌های اخلاقی به‌طور مرتب بر نهی آن تأکید می‌شود. در سوره حجرات خداوند تأکید کرده که زن‌ها و مردها نباید یکدیگر را تمسخر یا از هم عیب‌جویی کنند، یا اینکه القاب زشت به هم بدهند. چرا قرآن روی این موضوع بسیار تأکید دارد؟ چون باعث تفرقه می‌شود. بیشتر آیات سوره حجرات، تأکید بر اخلاق اجتماعی است.

دیگر عامل اختلاف القاب و برچسب‌هایی است که قومیت‌های مختلف به هم نسبت می‌دهند. این کار ناپسندی است و با اینکه می‌دانیم کار زشتی است اما آن را انجام می‌دهیم. باید کنترل اخلاق اجتماعی خودمان را بالا ببریم. این رفتارهای ناپسند از ضعف ایمانی و اخلاقی ما نشأت می‌گیرد. قرآن تأکید دارد که شما حق ندارید به هم دشنام بدهید چون زمینه‌های اختلاف را به‌وجود می‌آورد».


نوامبر 27th, 2016 | تعداد بازدید/55 views | دسته بندی : تازه ها
محمود رضا مرادی مهرآبادی

محمود رضا مرادی مهرآبادی

از سال 1375 فعالیت خود را در حوزه رایانه و هنر آغاز کردم - مدرس فناوری اطلاعات و شاخه های هنری - http://moradiphoto.ir